Εγκέφαλος μωρού: Τι πραγματικά βοηθά (και τι όχι) την ανάπτυξη στα πρώτα χρόνια

Αν έχεις σταθεί μπροστά στα ράφια με παιχνίδια και έχεις αναρωτηθεί ποιο είναι «καλύτερο για τον εγκέφαλο», δεν είσαι μόνος/μόνη. Το ίδιο ισχύει και για τις σκέψεις γύρω από μαθήματα μουσικής ή δεύτερης γλώσσας «για να προλάβουμε την ανάπτυξη».

Η πραγματικότητα είναι ότι οι γονείς και οι φροντιστές βομβαρδίζονται από επιλογές: παιχνίδια «εκπαιδευτικά», δραστηριότητες, προγράμματα, εφαρμογές. Και μαζί έρχεται η πίεση ότι «όσο νωρίτερα, τόσο καλύτερα».

Αυτό που δείχνει η έρευνα είναι πιο απλό και, συχνά, πιο ανακουφιστικό: ο αναπτυσσόμενος εγκέφαλος χρειάζεται κυρίως ένα περιβάλλον που να μοιάζει με αυτό που περιμένει το ανθρώπινο είδος.

Συνηθισμένες και ασυνήθιστες εμπειρίες: τι «περιμένει» ο εγκέφαλος

Στη νευροεπιστήμη χρησιμοποιούνται δύο χρήσιμοι όροι. Οι «συνηθισμένες εμπειρίες» (experience-expectant) είναι όσα το είδος μας αναμένει σχεδόν σε κάθε πολιτισμό: φως, αέρας, θρέψη, ασφάλεια, φροντίδα, ανθρώπινη επαφή, γλώσσα, κίνηση, παιχνίδι.

Οι «ασυνήθιστες εμπειρίες» (experience-dependent) είναι όσα διαφέρουν ανάλογα με το περιβάλλον και την κουλτούρα: ποια γλώσσα θα μιληθεί, ποια μουσική θα ακουστεί, ποια δραστηριότητα θα επιλεχθεί. Αυτές οι εμπειρίες μπορεί να είναι ουδέτερες, να ενισχύουν δεξιότητες ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, να δυσκολεύουν τη ρύθμιση και την προσοχή.

Είναι επίσης τεκμηριωμένο ότι ορισμένες ασυνήθιστες εμπειρίες μπορούν να βλάψουν την ανάπτυξη, όπως σοβαρή στέρηση θρεπτικών στοιχείων, τραυματικές εμπειρίες και κακοποίηση. Παράλληλα, υπάρχουν ερεθίσματα που δεν ταιριάζουν ιδιαίτερα σε ό,τι «περιμένει» ένας πολύ μικρός εγκέφαλος, όπως η συχνή έκθεση σε ταχύτατες εναλλαγές εικόνων ή παιχνίδια με έντονα φώτα και δυνατούς ήχους.

Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν ενδείξεις ότι ορισμένες εμπειρίες μπορούν να υποστηρίξουν πτυχές της ανάπτυξης, όπως η πρώιμη επαφή με δύο γλώσσες ή η μουσική εκπαίδευση. Το σημαντικό είναι να θυμόμαστε ότι αυτά δεν αποτελούν προϋπόθεση για «καλή» ανάπτυξη, αλλά πιθανές επιλογές που χρειάζονται μέτρο και προσαρμογή στο παιδί.

Συμπτώματα: σημάδια ότι το μωρό ίσως χρειάζεται λιγότερη διέγερση

Κάθε παιδί έχει τον δικό του ρυθμό. Παρ’ όλα αυτά, μπορεί να βοηθήσει να παρατηρείς πότε το περιβάλλον γίνεται «πολύ» για το νευρικό σύστημα ενός βρέφους.

• Δυσκολία να ηρεμήσει μετά από παιχνίδι με έντονα ερεθίσματα (φώτα/ήχους).
• Ευερεθιστότητα ή κλάμα που μειώνεται όταν το περιβάλλον γίνεται πιο ήσυχο.
• Δυσκολία στον ύπνο μετά από πολλή οθόνη ή πολλή δραστηριότητα.
• Αποστροφή βλέμματος, «μάζεμα» του σώματος ή σημάδια ότι θέλει παύση.

Αυτά δεν είναι διαγνώσεις. Είναι απλές ενδείξεις ότι ίσως χρειάζεται περισσότερη προβλεψιμότητα, απαλότερους ρυθμούς και περισσότερο χώρο για ξεκούραση.

Στρατηγικές Αντιμετώπισης: τέσσερις πρακτικοί τρόποι στήριξης της ανάπτυξης

1) Περισσότερος χρόνος έξω, όσο γίνεται. Η φύση και το ελεύθερο παιχνίδι είναι εμπειρίες που ταιριάζουν στο «αναμενόμενο» ανθρώπινο περιβάλλον. Μελέτες έχουν συσχετίσει το περισσότερο πράσινο γύρω από το παιδί με μικρότερη πιθανότητα ψυχικών δυσκολιών αργότερα στη ζωή και με καλύτερη γνωστική επεξεργασία.

Το παιχνίδι έξω έχει επίσης συσχετιστεί με μείωση συμπτωμάτων απροσεξίας/υπερκινητικότητας. Επιπλέον, πειράματα σε ζώα δείχνουν ότι ακόμη και σύντομο ελεύθερο παιχνίδι μπορεί να επηρεάζει τη δραστηριότητα του εγκεφάλου και την έκφραση γονιδίων.

Για βρέφη, μπορεί να είναι τόσο απλό όσο μια βόλτα με καρότσι ή μάρσιπο. Μπορείς επίσης να κάνεις «tummy time» σε μια κουβέρτα στο γρασίδι, με επίβλεψη.

2) Περιορισμός οθονών και πολύ διεγερτικών παιχνιδιών στα πρώτα χρόνια. Υπάρχουν δεδομένα ότι η τεχνολογία μπορεί να επηρεάζει αρνητικά πτυχές της γνωστικής λειτουργίας, ειδικά στην πρώιμη ηλικία. Όταν ένα παιχνίδι «κάνει τα πάντα» για το μωρό, μπορεί να αφήνει λιγότερο χώρο για αυθόρμητη εξερεύνηση.

Δείτε Επίσης

Εκπαίδευση ύπνου σε «πεισματάρικο» μωρό: 6 πρακτικές στρατηγικές για να κοιμάται καλύτερα

Συχνά βοηθούν απλά αντικείμενα και παιχνίδια που δεν υπερφορτώνουν τις αισθήσεις: κύβοι, υφές, βιβλία με εικόνες, ασφαλή αντικείμενα καθημερινότητας για εξερεύνηση.

3) Σύνδεση και ανταπόκριση: εσύ είσαι βασικό μέρος του περιβάλλοντος. Για τον ανθρώπινο εγκέφαλο, η ασφαλής σχέση είναι «αναμενόμενη» εμπειρία. Ομιλία, τραγούδι, αγκαλιά, ανταπόκριση στα σήματα του μωρού—όλα αυτά είναι θεμέλια μάθησης.

Μελέτες σε ζώα δείχνουν ότι η σωματική φροντίδα από τη μητέρα επηρεάζει την απόκριση στο στρες σε όλη τη ζωή μέσω επιγενετικών μηχανισμών. Σε ανθρώπους, μελέτη σε πρόωρα βρέφη βρήκε ότι η σχεδόν συνεχής επαφή δέρμα-με-δέρμα (Kangaroo Mother Care) συνδέθηκε αργότερα με υψηλότερο δείκτη νοημοσύνης, περισσότερη φαιά ουσία, μεγαλύτερη ωρίμανση του φλοιού και μειωμένη υπερκινητικότητα και επιθετικότητα στη νεαρή ενήλικη ζωή, σε σύγκριση με βρέφη που δεν έλαβαν αυτή τη φροντίδα.

4) Όταν σκέφτεσαι μια νέα δραστηριότητα, ρώτα: «Τι περιμένει ο εγκέφαλος;» Αν κάτι είναι «ασυνήθιστη εμπειρία», μπορεί να είναι υπέροχο—εφόσον ταιριάζει στην ιδιοσυγκρασία του παιδιού και δεν γεμίζει ασφυκτικά το πρόγραμμά του.

Δεύτερη γλώσσα, μουσική, τέχνη, ταξίδια ή κάποιες μορφές τεχνολογίας μπορεί να υποστηρίξουν δεξιότητες. Όμως δεν χρειάζεται να κάνεις «όλα τα πράγματα» για να αναπτύσσεται καλά το παιδί σου.

Τι να θυμάσαι

Ο εγκέφαλος του μωρού δεν χρειάζεται υπερδιέγερση· χρειάζεται ασφάλεια, σχέση, παιχνίδι, κίνηση και επαφή με τον κόσμο. Το «φυσιολογικό άγριο περιβάλλον» για ένα παιδί είναι η καθημερινή ζωή με ανθρώπους που το προσέχουν, χρόνος έξω, απλές εμπειρίες και χώρο για ξεκούραση.

Δεν είσαι πίσω αν δεν ακολουθείς κάθε τάση. Μερικές από τις πιο ισχυρές επιλογές είναι και οι πιο απλές: αγκαλιά, κουβέντα, ρυθμός, καθαρός αέρας, ελεύθερο παιχνίδι. Και αυτά είναι διαθέσιμα σε πολλές μορφές οικογένειας, με σεβασμό στις ανάγκες και τις δυνατότητές της.