Αυτοκριτική: Πώς να βοηθήσετε ένα παιδί που είναι υπερβολικά σκληρό με τον εαυτό του

Όταν ένα παιδί μιλάει με σκληρά λόγια για τον εαυτό του, οι γονείς συχνά νιώθουν σοκ, λύπη και αβεβαιότητα για το τι πρέπει να πουν. Εκφράσεις όπως «είμαι άσχημος/η» ή «είμαι χαζός/ή» δεν είναι απλώς γκρίνια της στιγμής. Τέτοιες φράσεις μπορεί να δείχνουν ότι το παιδί δυσκολεύεται να διαχειριστεί απογοητεύσεις, να αντέξει το λάθος ή να νιώσει ασφάλεια με αυτό που είναι. Και είναι απολύτως λογικό να ανησυχείτε για το αν αυτό θα επηρεάσει την αυτοεκτίμηση, τις σχέσεις του ή την απόδοσή του στο σχολείο.

Γιατί κάποια παιδιά γίνονται τόσο αυστηρά με τον εαυτό τους

Η υπερβολική αυτοκριτική σπάνια έχει μία μόνο αιτία. Συνήθως προκύπτει από συνδυασμό ιδιοσυγκρασίας, άγχους και κοινωνικών εμπειριών, που ενισχύονται μεταξύ τους στην καθημερινότητα.

Ιδιοσυγκρασία και τελειοθηρία. Ορισμένα παιδιά έχουν φυσική τάση προς την τελειοθηρία. Μπορεί να κολλάνε σε ένα μικρό λάθος και να το μεταφράζουν ως συνολική αποτυχία, ακόμη κι αν συνολικά τα πήγαν καλά.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, το πρόβλημα δεν είναι η προσπάθεια για βελτίωση, αλλά η αίσθηση ότι η αξία τους εξαρτάται από το άψογο αποτέλεσμα.

Το οικογενειακό περιβάλλον και τα μηνύματα που ακούνε. Τα παιδιά μαθαίνουν τον τρόπο που μιλάμε για τον εαυτό μας. Αν στο σπίτι ακούνε συχνά αυτομομφή («είμαι χάλια», «τα κάνω όλα λάθος») ή υπερβολική αυστηρότητα απέναντι στα λάθη, είναι πιθανό να υιοθετήσουν την ίδια εσωτερική «γλώσσα».

Άγχος και καταστροφολογία. Παιδιά με έντονη ανησυχία μπορεί να βιώνουν μικρές δυσκολίες σαν μεγάλες απειλές. Ένας χαμηλότερος βαθμός μπορεί να γίνει «είμαι κακός μαθητής», μια αμήχανη στιγμή στην τάξη μπορεί να γίνει «κανείς δεν με θέλει».

Κοινωνικές πιέσεις στο σχολείο. Οι συγκρίσεις με συνομηλίκους είναι ισχυρός παράγοντας. Ένα παιδί που δυσκολεύεται να κάνει φίλους ή είναι πιο ντροπαλό μπορεί να θεωρήσει ότι “υστερεί”, ειδικά όταν βλέπει άλλους να κοινωνικοποιούνται με ευκολία.

Κοινωνικά δίκτυα, βίντεο και «τέλειες» εικόνες. Το ψηφιακό περιβάλλον μπορεί να ενισχύσει μη ρεαλιστικά πρότυπα εμφάνισης, επιτυχίας ή δημοφιλίας. Όταν η καθημερινότητα των άλλων μοιάζει μόνιμα άψογη, το παιδί μπορεί να συμπεράνει ότι το δικό του «δεν είναι αρκετό».

Πότε η αυτοκριτική ξεπερνά τον φυσιολογικό αναστοχασμό

Είναι φυσιολογικό τα παιδιά να αναρωτιούνται για τις επιλογές τους και να κάνουν αυτοπαρατήρηση. Όμως όταν η αυτοκριτική γίνεται συχνή, απόλυτη και επηρεάζει την εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους, τότε χρειάζεται προσοχή.

Σημάδια που μπορεί να δείχνουν ανθυγιεινή αυτοκριτική περιλαμβάνουν:

• Επαναλαμβανόμενη αρνητική αυτο-ομιλία: «είμαι χαζός/ή», «δεν κάνω τίποτα σωστά».
• Απόσυρση από φίλους, οικογένεια ή δραστηριότητες που παλαιότερα απολάμβανε.
• Λίστες ή εμμονή με “ελαττώματα” και πράγματα που θέλει να αλλάξει πάνω του.
• Αποφυγή νέων προκλήσεων ή τάση να τα παρατάει γρήγορα για να μη “εκτεθεί”.
• Δυσανάλογη ένταση στο λάθος (π.χ. σκίζει μια εργασία για μια μικρή ατέλεια).
• Άρνηση συμμετοχής σε δραστηριότητες από φόβο ότι θα υστερήσει σε σχέση με άλλους.
• Επίμονη κακή διάθεση, μειωμένο ενδιαφέρον, σημάδια άγχους ή θλίψης.

Τι να αποφεύγετε όταν το παιδί αυτοϋποτιμάται

Η πρώτη παρόρμηση πολλών γονιών είναι να «διορθώσουν» άμεσα τη σκέψη του παιδιού: «Μην το λες αυτό, είσαι τέλειος/α» ή «Σταμάτα να υπερβάλλεις». Παρότι γίνεται με καλή πρόθεση, συχνά δεν βοηθά.

Όταν ένα παιδί νιώθει έντονα άσχημα, οι φράσεις που ακυρώνουν το συναίσθημα μπορεί να το κάνουν να κλειστεί ή να πιστέψει ότι δεν το καταλαβαίνουν. Προτιμότερο είναι να δώσετε χώρο στο συναίσθημα χωρίς να συμφωνήσετε με την αυτοϋποτίμηση.

Χρήσιμες, ήρεμες απαντήσεις μπορεί να είναι:

• «Ακούγεται ότι αυτό σε στενοχώρησε πολύ. Θες να μου πεις τι σε δυσκόλεψε;»
• «Βλέπω ότι είσαι απογοητευμένος/η. Είναι δύσκολο όταν τα πράγματα δεν πάνε όπως θέλουμε.»
• «Τα λάθη συμβαίνουν. Μπορούμε να δούμε μαζί τι θα σε βοηθούσε την επόμενη φορά;»

Πρακτικοί τρόποι για να χτίσετε μια πιο καλοσυνάτη «εσωτερική φωνή»

Στόχος δεν είναι να πείσετε το παιδί ότι είναι «τέλειο», αλλά να το βοηθήσετε να μιλάει στον εαυτό του με σεβασμό, ρεαλισμό και αυτοσυμπόνια. Αυτές οι στρατηγικές μπορούν να εφαρμοστούν σταδιακά, στην καθημερινότητα.

Δώστε εσείς το παράδειγμα. Όταν κάνετε λάθος, δοκιμάστε να το σχολιάσετε με ήπιο τρόπο μπροστά στο παιδί: «Έκανα λάθος, αλλά μπορώ να το διορθώσω» ή «Δεν πειράζει, θα προσπαθήσω ξανά».

Δείτε Επίσης

Πώς να βοηθήσετε τα παιδιά να νιώσουν ότι μετράνε – ότι τα ακούτε και τα βλέπετε

Το παιδί μαθαίνει από το πώς αντιμετωπίζετε εσείς τις δικές σας ατέλειες, όχι μόνο από τις συμβουλές.

Αναπλαισίωση σκέψεων με ερωτήσεις. Όταν πει «είμαι χαζός/ή», μπορείτε να ρωτήσετε: «Αν το έλεγε αυτό ένας φίλος σου, τι θα του απαντούσες;». Η μετατόπιση σε «φωνή φίλου» συχνά μειώνει την αυστηρότητα.

Σύντομες θετικές φράσεις που είναι ρεαλιστικές. Αντί για υπερβολικές επιβεβαιώσεις, βοηθούν φράσεις που πατούν στην πραγματικότητα: «Μαθαίνω», «Κάνω πρόοδο», «Μπορώ να ζητήσω βοήθεια». Μπορείτε να τις λέτε μαζί πριν το σχολείο ή πριν τον ύπνο.

Επιβράβευση της προσπάθειας, όχι μόνο του αποτελέσματος. Αναγνωρίστε το διάβασμα, την επιμονή, τη συνέπεια. Έτσι, το παιδί μαθαίνει ότι η αξία του δεν μετριέται μόνο με βαθμούς ή επιδόσεις.

Κουλτούρα στο σπίτι που χωράει το λάθος. Η ανθεκτικότητα χτίζεται όταν το παιδί νιώθει ότι έχει δικαίωμα να προσπαθήσει, να μπερδευτεί και να ξαναδοκιμάσει. Μικρές φράσεις, όπως «ας το κάνουμε βήμα-βήμα», δημιουργούν ασφάλεια.

Πότε χρειάζεται επιπλέον βοήθεια από ειδικό

Οι γονείς μπορούν να κάνουν πολλά, αλλά δεν χρειάζεται να τα κάνουν μόνοι. Αν η αυτοκριτική είναι επίμονη, επηρεάζει την καθημερινότητα ή συνοδεύεται από έντονο άγχος, θλίψη ή απόσυρση, είναι σημαντικό να ζητήσετε υποστήριξη.

Ένας αδειοδοτημένος θεραπευτής ή ο/η σχολικός/ή κοινωνικός/ή λειτουργός μπορεί να βοηθήσει το παιδί να μάθει πρακτικές δεξιότητες διαχείρισης σκέψεων και συναισθημάτων και να διερευνηθούν πιθανοί παράγοντες που επιβαρύνουν την αυτοεικόνα του.