Διάσπαση προσοχής: Είναι φυσιολογικό να μην συγκεντρώνεται το παιδί μου; Ο πλήρης οδηγός για γονείς

Μήπως νιώθετε ότι το παιδί σας δεν μπορεί να συγκεντρωθεί ούτε για πέντε λεπτά σε μια δραστηριότητα; Σας φαίνεται ότι η προσοχή του διακόπτεται συνεχώς από το παραμικρό ερέθισμα στον χώρο; Αν ναι, δεν είστε οι μόνοι. Ως γονείς, είναι απολύτως λογικό να αναρωτιέστε αν η συμπεριφορά που βλέπετε είναι ένα φυσιολογικό στάδιο της ανάπτυξης ή αν υπάρχουν ενδείξεις για διάσπαση προσοχής.

Η ανησυχία για την ικανότητα συγκέντρωσης των παιδιών είναι ίσως ένα από τα πιο συχνά θέματα που συζητούνται τόσο στα γραφεία των παιδοψυχολόγων όσο και στις σχολικές αίθουσες. Οι εκπαιδευτικοί, μάλιστα, συχνά ομολογούν ότι η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζουν καθημερινά είναι το πώς θα τραβήξουν και θα διατηρήσουν την προσοχή των μαθητών τους. Πώς μπορούμε, λοιπόν, να γνωρίζουμε πότε η έλλειψη συγκέντρωσης αποτελεί πραγματικό πρόβλημα για την ανάπτυξη ενός παιδιού και πότε είναι απλώς ένα κομμάτι της διαδικασίας ωρίμανσής του;

Η προσοχή δεν είναι ένα μεμονωμένο χαρακτηριστικό

Μια από τις μεγαλύτερες παρανοήσεις που κάνουμε οι ενήλικες είναι να θεωρούμε την προσοχή ως μια σταθερή, έμφυτη ικανότητα ή ως ένα μόνιμο στοιχείο του χαρακτήρα. Η αλήθεια είναι εντελώς διαφορετική. Η προσοχή αποτελεί ένα σύνολο δεξιοτήτων που αναπτύσσονται σταδιακά, παράλληλα με την ικανότητα αυτορρύθμισης και τις εκτελεστικές λειτουργίες του εγκεφάλου.

Καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν, μαθαίνουν σιγά-σιγά να:

• Εστιάζουν για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα (ακόμα και σε δραστηριότητες που τους φαίνονται “βαρετές”).
• Αγνοούν τους περισπασμούς και να “φιλτράρουν” το περιβάλλον τους.
• Μεταφέρουν την προσοχή τους από τη μία εργασία στην άλλη με ομαλότητα.
• Διαχειρίζονται τις παρορμήσεις και τα έντονα συναισθήματά τους.

Τι γίνεται όμως με το παιδί που μπορεί να παίζει με τις ώρες με τα τουβλάκια LEGO ή να ζωγραφίζει απορροφημένο, αλλά αδυνατεί να ακούσει τον δάσκαλο για δέκα συνεχόμενα λεπτά; Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το παιδί “κάνει φασαρία” επίτηδες ή ότι έχει διάσπαση προσοχής. Σημαίνει απλώς ότι η προσοχή εξαρτάται άμεσα από το ενδιαφέρον, τα επίπεδα ενέργειας και τη συναισθηματική κατάσταση. Όταν τα παιδιά νιώθουν άγχος ή υπερφόρτωση, η συγκέντρωση είναι το πρώτο πράγμα που θυσιάζεται. Αντίθετα, όταν νιώθουν ενθουσιασμό και περιέργεια, μπορούν να εστιάσουν για εντυπωσιακά μεγάλο χρονικό διάστημα.

Πόσο πρέπει να συγκεντρώνεται το παιδί μου ανάλογα με την ηλικία του;

Οι γονείς συχνά αναζητούν συγκεκριμένους αριθμούς και μετρήσιμα κριτήρια. Παρόλο που η προσοχή μπορεί να κυμαίνεται και να διαφέρει από μέρα σε μέρα, υπάρχουν κάποιες γενικές κατευθυντήριες γραμμές που μπορούν να σας βοηθήσουν να θέσετε ρεαλιστικές προσδοκίες, ώστε να μην ανησυχείτε άσκοπα.

Νήπια (1-3 ετών) Τα μωρά και τα πολύ μικρά παιδιά είναι προγραμματισμένα από τη φύση τους να εξερευνούν τον κόσμο. Σε αυτή τη φάση, η σύντομη διάρκεια προσοχής δεν είναι ελάττωμα, αλλά χαρακτηριστικό της ηλικίας! Ένα παιδί ενός ή δύο ετών μπορεί να ασχοληθεί με μια δραστηριότητα για μόλις 2-3 λεπτά πριν προχωρήσει στην επόμενη. Μέχρι την ηλικία των τριών, ορισμένα παιδιά μπορούν να εστιάσουν για πέντε έως οκτώ λεπτά, ειδικά αν υπάρχει ένας ενήλικας δίπλα τους που τα καθοδηγεί. Η ανάγκη για συνεχή κίνηση και η αδυναμία τους να μείνουν ακίνητα είναι απολύτως φυσιολογικά.

Παιδιά 5-8 ετών Στα πρώτα χρόνια του δημοτικού, η ικανότητα συγκέντρωσης αυξάνεται, αλλά ίσως όχι όσο θα ήθελαν οι γονείς. Ένας γενικός κανόνας αναφέρει ότι τα παιδιά μπορούν να συγκεντρωθούν για 2-3 λεπτά ανά έτος της ηλικίας τους, εφόσον η δραστηριότητα ανταποκρίνεται στο αναπτυξιακό τους επίπεδο. Έτσι, ένα μέσο 5χρονο μπορεί να διατηρήσει την προσοχή του για περίπου 10 λεπτά, ενώ ένα 8χρονο ίσως φτάσει τα 20 λεπτά σε μια ενδιαφέρουσα εργασία. Ακόμα και σε αυτή την ηλικία, τα παιδιά χρειάζονται κίνηση, αλληλεπίδραση και διαλείμματα για να παραμείνουν εστιασμένα.

Προεφηβεία (Tweens) Φτάνοντας στην προεφηβεία, τα παιδιά μπορούν να διατηρήσουν την προσοχή τους για 30 λεπτά ή και περισσότερο, ειδικά σε θέματα που τα αφορούν. Ωστόσο, σε αυτή τη φάση μπαίνουν στο παιχνίδι οι αυξημένες σχολικές απαιτήσεις, το κοινωνικό άγχος, οι ορμονικές αλλαγές και οι ψηφιακοί περισπασμοί (κινητά τηλέφωνα, οθόνες). Έτσι, η προσοχή τους μπορεί να φαίνεται ασταθής, παρόλο που η εγκεφαλική τους ικανότητα έχει μεγαλώσει.

Όταν η έλλειψη συγκέντρωσης είναι απλώς «καμουφλαρισμένο» άγχος

Ο ειδικός στην παιδική ανάπτυξη Dr. Stuart Shanker έχει τονίσει μέσα από το έργο του ότι συχνά μπερδεύουμε τις δυσκολίες αυτορρύθμισης με την κακή συμπεριφορά ή την τεμπελιά. Όταν τα παιδιά βρίσκονται υπό καθεστώς στρες –είτε αυτό είναι σωματικό, συναισθηματικό, αισθητηριακό ή γνωστικό– η ικανότητά τους να συγκεντρωθούν μειώνεται δραματικά.

Αλλάζοντας την οπτική μας, η πιο χρήσιμη ερώτηση που πρέπει να κάνουμε δεν είναι “Γιατί το παιδί μου δεν προσέχει;”, αλλά “Τι συμβαίνει στο παιδί μου αυτή τη στιγμή;”.

Πολλά παιδιά που δυσκολεύονται να εστιάσουν παλεύουν κρυφά με χρόνια κούραση, αισθητηριακή υπερφόρτωση (πολύς θόρυβος, φώτα), σχολική πίεση ή άγχος για τις φιλίες τους. Μέχρι να επιστρέψουν στο σπίτι, το νευρικό τους σύστημα έχει εξαντληθεί. Τα αποθέματα της προσοχής τους για εκείνη τη μέρα έχουν απλώς αδειάσει!

Πρακτικοί τρόποι για να ενισχύσετε τη συγκέντρωση στο σπίτι

Υπάρχουν απλά, καθημερινά βήματα που μπορούν να κάνουν τεράστια διαφορά. Γνωρίζουμε ότι τα παιδιά συγκεντρώνονται πολύ καλύτερα όταν καλύπτονται οι βασικές τους ανάγκες: όταν είναι ξεκούραστα, χορτάτα και έχουν την ευκαιρία να τρέξουν και να παίξουν σε εξωτερικούς χώρους.

• Σπάστε τις εργασίες σε μικρά κομμάτια: Αντί για μια ώρα συνεχούς διαβάσματος, δοκιμάστε 15 λεπτά εργασίας με 5 λεπτά διάλειμμα.
• Ξεκάθαρες προσδοκίες: Εξηγήστε ακριβώς τι περιμένετε να κάνουν, με απλά λόγια.
• Δείξτε περιέργεια, όχι τιμωρία: Αντιμετωπίστε τις δυσκολίες τους με ενσυναίσθηση. Αναρωτηθείτε τι μπορεί να μπαίνει εμπόδιο εκείνη τη στιγμή.

Πότε πρέπει να ανησυχήσουμε για διάσπαση προσοχής;

Φυσικά, δεν μπορούν όλες οι προκλήσεις να αποδοθούν απλώς στην ανάπτυξη ή στην κούραση. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου τα προβλήματα προσοχής ενός παιδιού απαιτούν περαιτέρω διερεύνηση, επαγγελματική υποστήριξη και ενδεχομένως αξιολόγηση για διάσπαση προσοχής (ΔΕΠΥ) ή άλλες μαθησιακές διαφορές. Τα καμπανάκια κινδύνου χτυπούν όταν οι δυσκολίες:

1. Εμφανίζονται σε πολλαπλά περιβάλλοντα (π.χ. και στο σπίτι και στο σχολείο).
2. Επιμένουν για πολλούς μήνες χωρίς βελτίωση.
3. Προκαλούν σημαντική δυσφορία στο παιδί, επηρεάζοντας την αυτοπεποίθησή του, τις φιλίες του και την καθημερινότητά του.

Αν πρέπει να κρατήσετε ένα μόνο πράγμα, ας είναι αυτό: Όταν η προσοχή κλονίζεται, η συναισθηματική σύνδεση και η ηρεμία πρέπει να προηγούνται. Η συγκέντρωση δεν είναι κάτι που μπορούμε να επιβάλουμε με φωνές, να εκβιάσουμε ή να “αγοράσουμε” με ανταμοιβές. Είναι μια δεξιότητα που ανθίζει μέσα από την υποστήριξη, το ασφαλές περιβάλλον και τη δική μας καθοδήγηση. Κλείνοντας, ας μην ξεχνάμε τον ρόλο των οθονών. Η μείωση του χρόνου μπροστά στις συσκευές κάνει θαύματα στην ικανότητα συγκέντρωσης των παιδιών, αλλά αυτό… είναι ένα θέμα για ένα επόμενο άρθρο!