Μπορεί η σύγχρονη ανατροφή να οδηγεί σε «διαλυμένα» παιδιά;

Βρισκόμαστε στη μέση μιας επιδημίας ψυχικής δυσφορίας στην παιδική ηλικία, και ένα πράγμα είναι ξεκάθαρο: τα παιδιά μας υποφέρουν. Οι αιτίες είναι πολλές και αλληλοσυνδεόμενες. Για παράδειγμα, έχει υποστηριχθεί ότι τα smartphones και τα κοινωνικά δίκτυα έχουν επιβαρύνει σημαντικά την ευημερία των παιδιών.

Πώς η μετατόπιση της οικογένειας και της κουλτούρας επηρεάζει τα παιδιά

Υπάρχει, όμως, ακόμη ένας παράγοντας που αξίζει να μπει στο επίκεντρο: το ενδεχόμενο ότι μέσα σε λιγότερο από έναν αιώνα οι δυτικές οικογένειες απομακρύνθηκαν από πρακτικές ανατροφής που υπήρχαν επί χιλιετίες. Αυτές οι παλαιότερες πρακτικές φαίνεται πως βοηθούσαν τα παιδιά να γίνονται πιο συνεργάσιμα, συναισθηματικά σταθερά και ανθεκτικά. Η δημοσιογράφος Michaeleen Doucleff διερεύνησε αυτό το ερώτημα στο βιβλίο Hunt, Gather, Parent: What Ancient Cultures Can Teach Us About the Lost Art of Raising Happy, Helpful Little Humans.

Στο πλαίσιο της έρευνάς της πέρασε χρόνο με οικογένειες Μάγια, Ινουίτ και Χαντζάμπε, συγκρίνοντας τις πρακτικές τους με τις σύγχρονες δυτικές νόρμες.Το βασικό ερώτημα που αναδύεται είναι αν ένα μέρος της σημερινής κρίσης ψυχικής υγείας προκύπτει από μια «ασυμφωνία» ανάμεσα στις ανάγκες των παιδιών και στη μορφή που έχει πάρει η σύγχρονη οικογενειακή ζωή.

Σύμφωνα με την προσέγγιση αυτή, σε πιο παραδοσιακές κοινωνίες το παιδί δεν βρίσκεται στο κέντρο ως «έργο διαχείρισης», αλλά εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλέγμα καθημερινότητας.

• Η φροντίδα μοιράζεται σε περισσότερους ενήλικες και μεγαλύτερα παιδιά, όχι μόνο στους γονείς.
• Από νωρίς τα παιδιά συμμετέχουν σε μικρές, πραγματικές εργασίες του σπιτιού.
• Η καθοδήγηση γίνεται με ήρεμη, σταθερή αυθεντία, όχι με αδιάκοπη λεκτική διόρθωση ή διαπραγμάτευση.
• Η οικογενειακή ζωή δεν οργανώνεται γύρω από κάθε συναίσθημα και προτίμηση του παιδιού, αλλά γύρω από κοινό ρυθμό και κοινές ανάγκες.

Παράλληλα, έχει προταθεί ότι πρακτικές φροντίδας που θυμίζουν περισσότερο το πλαίσιο κυνηγών-τροφοσυλλεκτών μπορεί να λειτουργούν προστατευτικά για την παιδική ψυχική υγεία. Το συμπέρασμα προς την ίδια κατεύθυνση είναι ότι η κουλτούρα και η «οικολογία» της οικογένειας ίσως μετρούν περισσότερο απ’ όσο αναγνωρίζει συχνά ο σύγχρονος δημόσιος λόγος για την ψυχική υγεία.

Ξεσπάσματα θυμού: δύο πολύ διαφορετικές αντιδράσεις

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζονται τα ξεσπάσματα θυμού. Τόσο η έρευνα όσο και η κλινική εμπειρία δείχνουν ότι πολλά παιδιά –νευροτυπικά ή νευροδιαφορετικά– δεν ωφελούνται όταν οι ενήλικες εμπλέκονται υπερβολικά στη διάρκεια ενός tantrum. Κάποιοι γονείς κάνουν διάλεξη, προσπαθούν να «λογικέψουν» το παιδί, το κανακεύουν ή το μαλώνουν, ενώ άλλοι ακολουθούν συμβουλές που προτείνουν συνεχή προσπάθεια καταπράυνσης και «συν-ρύθμισης». Η έντονη προσοχή μπορεί να αυξήσει τη διέγερση αντί να τη μειώσει.

Στις περιγραφές της Doucleff, οι γονείς Ινουίτ εμφανίζονται εντυπωσιακά ψύχραιμοι και σχετικά «μη αντιδραστικοί» κατά τη διάρκεια τέτοιων ξεσπασμάτων. Όταν ένα παιδί κλαίει, χτυπά ή «παραφέρεται», δεν ακολουθούν συνήθως μακροσκελείς εξηγήσεις ή αγωνιώδης προσπάθεια να πέσει άμεσα ο τόνος. Παραμένουν ήρεμοι και περιμένουν να περάσει η «μπόρα», κάτι που θυμίζει και οδηγίες από τεκμηριωμένες παρεμβάσεις γονεϊκής εκπαίδευσης.

Στον σύγχρονο λόγο, πολλοί γονείς ενθαρρύνονται να «τα συζητούν όλα» με ένα θυμωμένο παιδί, σαν κάθε στιγμή απορρύθμισης να απαιτεί μια θεραπευτική διαπραγμάτευση. Ωστόσο, δεν χρειάζεται κάθε συμπεριφορά να μετατρέπεται σε διπλωματική σύνοδο. Σε αρκετές παραδοσιακές κοινότητες, επίσης, αυτό το φορτίο δεν πέφτει σε έναν μόνο εξαντλημένο ενήλικα. Η ανατροφή μοιράζεται σε παππούδες, γιαγιάδες, θείους, θείες, αδέλφια και άλλους φροντιστές, κάτι που κάνει την ψυχραιμία πιο εφικτή στην πράξη.

Συμμετοχή, ευθύνη και πραγματική αυτονομία

Ένα ακόμη σημείο διαφοροποίησης είναι η προσδοκία ότι το παιδί θα συνεισφέρει. Στην περιγραφή των οικογενειών Μάγια, η συνεργασία καλλιεργείται χωρίς συστηματική χρήση ανταμοιβών, πινάκων εργασιών, απειλών ή ατελείωτων υπενθυμίσεων. Τα παιδιά εντάσσονται σε απλές δουλειές του σπιτιού από τη στιγμή που μπορούν να περπατήσουν, παρατηρώντας και δοκιμάζοντας δίπλα στους μεγαλύτερους. Αντίθετα, πολλά σύγχρονα σπίτια επενδύουν τεράστιο χρόνο στο να απασχολούν τα παιδιά, να τα προστατεύουν από κάθε ματαίωση και να διαπραγματεύονται υπερβολικά ακόμη και καθημερινές ευθύνες.

Η Doucleff υποστηρίζει επίσης ότι σε πιο παραδοσιακά πλαίσια τα παιδιά απολαμβάνουν συχνά πιο ουσιαστική αυτονομία. Τους επιτρέπεται να παρατηρούν, να εξερευνούν και σταδιακά να κατακτούν ρόλους με νόημα μέσα στην οικογένεια, ενώ παραμένουν δεμένα με μια ευρύτερη κοινωνική ομάδα. Αυτού του τύπου η αυτονομία μπορεί να ενισχύσει ικανότητα και αυτοπεποίθηση, ενώ η υπερ-εμπλοκή και το συνεχές «μικρομάνατζμεντ» από ενήλικες μπορεί να υπονομεύσουν και τα δύο.

Δείτε Επίσης

Αναπτυξιακά άλματα στα παιδιά: Ηλικίες, σημάδια και πώς επηρεάζουν τη συμπεριφορά

Όταν οι ενήλικες είναι στρεσαρισμένοι, απομονωμένοι και υπερφορτωμένοι, και ταυτόχρονα νιώθουν ότι πρέπει να υπερ-διαχειρίζονται τα συναισθήματα των παιδιών ενώ «υπο-διαχειρίζονται» τη συμπεριφορά, τα προβλήματα μπορεί να κλιμακωθούν. Παιδιά που ίσως θα ανέπτυσσαν δεξιότητες και σταθερότητα με πολυγενεακή στήριξη, συμμετοχή και ήρεμη αυθεντία, μπορεί να εμφανίσουν περισσότερο άγχος, απροσεξία, απαιτητικότητα, αντιδραστικότητα ή συναισθηματική μεταβλητότητα.

Διαγνώσεις, ετικέτες και το οικογενειακό αφήγημα

Όταν η ένταση συνεχίζεται, πολλοί γονείς στρέφονται σε επαγγελματική βοήθεια για το παιδί. Με τον καιρό, το παιδί μπορεί να πάρει μία διάγνωση –ή και περισσότερες– και αυτή η ετικέτα να γίνει μέρος της ιστορίας της οικογένειας: ΔΕΠΥ, αγχώδης διαταραχή, αντιθετική προκλητική διαταραχή, «παθολογική αποφυγή απαιτήσεων» κ.ά.

Αξίζει να αναρωτηθούμε αν ένα μέρος όσων σήμερα χαρακτηρίζονται ως ψυχοπαθολογία θα μπορούσε, σε ορισμένες περιπτώσεις, να είναι προβλέψιμη αντίδραση στο πώς μεγαλώνουν –ιδίως τα πιο ευαίσθητα– παιδιά στον 21ο αιώνα. Η δουλειά της Doucleff είναι χρήσιμη ακριβώς επειδή κάνει κάτι σαφές: συμπεριφορές που στη σύγχρονη Δύση αντιμετωπίζονται συχνά ως «διαταραχές» θα μπορούσαν να είχαν διαφορετική εξέλιξη αν το παιδί μεγάλωνε σε ένα πιο παραδοσιακό περιβάλλον. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι η σύγχρονη δομή της οικογένειας εξηγεί κάθε δυσκολία ψυχικής υγείας. Υποδεικνύει, όμως, ότι η κουλτούρα και η οργάνωση της οικογενειακής ζωής ίσως παίζουν μεγαλύτερο ρόλο απ’ όσο συνήθως παραδεχόμαστε.

Τι μπορεί να κρατήσει μια σύγχρονη οικογένεια, χωρίς να «γυρίσει πίσω»

Τίποτα από αυτά δεν σημαίνει ότι οι σύγχρονες οικογένειες πρέπει να γίνουν κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες για να μεγαλώσουν υγιή παιδιά. Ούτε προτείνεται να εγκαταλειφθεί η σύγχρονη ζωή ή να εξιδανικευτεί το παρελθόν. Το πρακτικό μήνυμα είναι πιο απλό: πολλά παιδιά φαίνεται να ευημερούν όταν περιβάλλονται από ήρεμους ενήλικες, όταν συμπεριλαμβάνονται σε μια οικογενειακή καθημερινότητα με νόημα, όταν αναμένεται να συνεισφέρουν και όταν καθοδηγούνται με σταθερή, τρυφερή αυθεντία αντί για συνεχή συναισθηματική management.

Αυτό το είδος σπιτιού μπορεί να αποτελέσει στόχο και σήμερα, με μικρές αλλά σταθερές αλλαγές στη ρουτίνα και στις προσδοκίες. Ταυτόχρονα, αυτό δεν σημαίνει ότι οι διαγνώσεις δεν είναι ποτέ έγκυρες ή χρήσιμες. Η ΔΕΠΥ, για παράδειγμα, είναι πραγματική, αλλά η μεγάλη συχνότητα διαγνώσεων –ιδίως σε εφήβους– εύλογα γεννά το ερώτημα αν το περιβάλλον γύρω από τα παιδιά συμβάλλει περισσότερο απ’ όσο εξετάζουμε. Αυτό το πλαίσιο είναι επώδυνο και για τα παιδιά και για τις οικογένειές τους.