Οι έφηβοι στρέφονται σε chatbots για στήριξη ψυχικής υγείας – και αυτό έχει ρίσκα

Πρόσφατα, περνώντας χρόνο σε σπίτια φίλων, άκουσα τους εφήβους τους να συζητούν για τα πάντα: τη νέα μουσική (ποιος είναι τελικά ο Yeat;), τις φράσεις που «παίζουν» και τις καθημερινές τους υνήθειες.

Κάποια στιγμή τους ρώτησα κάτι απλό: αν ήθελαν πρόταση για εστιατόριο, βοήθεια με τα μαθήματα ή μια συμβουλή για κάτι που τους απασχολεί, πού θα απευθύνονταν πρώτα; Η απάντηση ήταν σχεδόν ίδια για όλα: «στο Chat». Δηλαδή στο ChatGPT ή σε παρόμοια chatbots τεχνητής νοημοσύνης.

Το Chat ως «πρώτη στάση» για κάθε ερώτηση

Ήξερα ήδη ότι οι νεότεροι έχουν αλλάξει τον τρόπο που αναζητούν πληροφορίες. Πολλά πράγματα που παλιότερα λύνονταν με μια αναζήτηση στη Google, σήμερα περνούν από πλατφόρμες και εργαλεία που μοιάζουν πιο άμεσα και πιο «προσωπικά». Αυτό που δεν είχα αντιληφθεί πλήρως, μέχρι να το ακούσω από κοντά, είναι πόσο κεντρική θέση έχει το Chat στην καθημερινότητά τους. Όχι απλώς ως μηχανή απαντήσεων, αλλά ως σταθερή παρέα: εκεί που ρωτάς, δοκιμάζεις, ξεκαθαρίζεις σκέψεις.

Όταν η τεχνητή νοημοσύνη γίνεται «στήριξη» ψυχικής υγείας

Η μεγαλύτερη έκπληξη, όμως, δεν ήταν ότι το χρησιμοποιούν για ιδέες, εργασίες ή προτάσεις. Ήταν ότι το χρησιμοποιούν σε μεγάλο βαθμό ως πηγή υποστήριξης για την ψυχική τους υγεία. Αυτό, ειδικά για έναν άνθρωπο που δουλεύει κλινικά με νέους και οικογένειες, ακούγεται σαν καμπανάκι. Επί χρόνια προσπαθούμε να κάνουμε την ψυχολογική γνώση πιο προσβάσιμη: με γλώσσα καθαρή, με πρακτικές δεξιότητες, με εργαλεία που βοηθούν στη συζήτηση για άγχος, θλίψη και στρες.

Κι όμως, πολλοί έφηβοι δείχνουν να επιλέγουν ένα bot που δεν τους γνωρίζει πραγματικά, παρά μόνο μέσα από αυτό που πληκτρολογούν εκείνη τη στιγμή.

Η ανάγκη για ανακούφιση «τώρα», όχι αργότερα

Αυτό που μου περιέγραψαν ήταν η ταχύτητα με την οποία θέλουν ανακούφιση. Έλεγαν ότι μπορούν να γράψουν στο Chat πως δεν νιώθουν καλά και να ζητήσουν άμεσα τρόπους αντιμετώπισης, ακόμη και πριν ξεκινήσει η μέρα τους. Για πολλούς, το να κλείσουν ραντεβού για αργότερα ή να περιμένουν μέχρι να μιλήσουν με έναν ενήλικα μοιάζει αργό. Η δυσφορία είναι στο «τώρα», άρα και η βοήθεια πρέπει να είναι στο «τώρα».

Η προσδοκία για γρήγορη, εύκολη και εξατομικευμένη απάντηση συγκρούεται με το σημερινό μοντέλο φροντίδας ψυχικής υγείας, που συχνά έχει αναμονές, κόστος, περιορισμένη πρόσβαση ή απλώς απαιτεί χρόνο.

Η αγορά «συνοδών» τεχνολογίας και το ερώτημα της επιβεβαίωσης

Παράλληλα, εμφανίζονται νέα προϊόντα που υπόσχονται συνεχή συντροφιά ή καθοδήγηση μέσα στη μέρα. Ένα παράδειγμα που έχει συζητηθεί έντονα είναι η συσκευή “Friend”, που φοριέται στον λαιμό και στοχεύει να προσφέρει παρεμβάσεις και «επιμελημένη» υποστήριξη κατά τη διάρκεια καθημερινών εμπειριών. Πολλοί ενήλικες το αντιμετωπίζουν με ειρωνεία. Όμως, όταν ακούς πόσο έντονη είναι η ανάγκη των νέων να νιώσουν ότι τους ακούν, τους βλέπουν και τους επιβεβαιώνουν γρήγορα, η ιδέα δεν φαίνεται πλέον τόσο μακρινή.

Τι κερδίζουν οι νέοι — και τι κινδύνους ανοίγει αυτό

Οι τεχνολογικές εταιρείες έχουν επενδύσει χρόνια στο να καταλάβουν τι κρατά τους νέους «κολλημένους» σε εφαρμογές και πλατφόρμες. Σε ένα περιβάλλον όπου αρκετοί έφηβοι δηλώνουν πιο απομονωμένοι, με χαμηλότερη αυτοεικόνα ή με κενά στη μάθηση σε σχέση με προηγούμενες γενιές, η διαδραστική τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μοιάζει με εύκολη λύση.

Υπάρχει, όμως, και η άλλη πλευρά. Οι πρώτες ενδείξεις από τη δημόσια συζήτηση και την έρευνα υπογραμμίζουν ότι η «σύνδεση» μπορεί να συνοδεύεται από κινδύνους, ειδικά όταν το chatbot τείνει να συμφωνεί, να ενισχύει ή να μην αμφισβητεί επιβλαβείς σκέψεις.

Επιπλέον, αρκετοί νέοι μπορεί να μη συζητούν όσα τους λέει το Chat με γονείς, φίλους ή άλλους έμπιστους ενήλικες. Έτσι, μια λάθος κατεύθυνση ή μια ακατάλληλη «συμβουλή» μπορεί να μείνει χωρίς έλεγχο. Έχουν αναφερθεί περιστατικά στη δημόσια σφαίρα όπου σοβαρές βλάβες, ακόμη και αυτοκτονίες εφήβων, έχουν συσχετιστεί με αλληλεπιδράσεις με AI chatbots.

Μεροληψίες και ανισότητες: ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο

Ένα ακόμη κρίσιμο ζήτημα είναι οι γνωστές μεροληψίες που μπορεί να εμφανίζουν τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, καθώς εκπαιδεύονται σε δεδομένα από το διαδίκτυο. Ρατσιστικά στερεότυπα και προκαταλήψεις μπορούν να μεταφερθούν και να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο «απαντά» ένα chatbot.

Αυτό μπορεί να επιδεινώσει ανισότητες στην ψυχική υγεία, ειδικά για ομάδες που ήδη βιώνουν υψηλότερη έκθεση σε διαδικτυακό ρατσισμό και αυξημένους δείκτες ψυχικής επιβάρυνσης. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η «καθοδήγηση» από έναν μηχανισμό που αναπαράγει προβληματικά μοτίβα μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα επιζήμια.

Τι μπορούν να κάνουν οι ενήλικες: πρακτικά βήματα στήριξης

Αν το Chat είναι εδώ για να μείνει, το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς το περιορίζουμε, αλλά και πώς στεκόμαστε δίπλα στους νέους, ώστε να μειώνουμε τους κινδύνους και να ενισχύουμε τις σχέσεις που τους προστατεύουν.

• Κρατήστε χώρο για πραγματική ακρόαση: αφήστε το κινητό κάτω και ακούστε χωρίς να βιάζεστε να διορθώσετε ή να «λύσετε».
• Δείξτε με το παράδειγμα ότι είναι φυσιολογικό να μην ξέρεις: μιλήστε δυνατά για το πώς ζυγίζετε επιλογές, πώς ζητάτε βοήθεια και πώς αντέχετε την αβεβαιότητα.
• Χρησιμοποιήστε την τεχνολογία μαζί τους: δουλέψτε από κοινού ένα πρόβλημα, δείχνοντας πώς ελέγχουμε πηγές, πώς συγκρίνουμε απαντήσεις και πώς αποφασίζουμε τι είναι ασφαλές.
• Ενισχύστε την ανθρώπινη σύνδεση: μια κλήση ή μια βιντεοκλήση σε κάποιον έμπιστο μπορεί να δείξει στην πράξη πώς ακούγεται μια δύσκολη συζήτηση και πώς χτίζεται στήριξη.

Η πιο χρήσιμη ερώτηση: «Τι ρώτησες το Chat σήμερα;»

Βοηθά να ρωτάμε άμεσα για τη χρήση τους, με ανοιχτές ερωτήσεις που δεν κλείνουν τη συζήτηση. Όχι «το χρησιμοποίησες;», αλλά «τι σου είπε;», «πώς το κατάλαβες;», «τι σε έκανε να το ρωτήσεις;», «τι θα έλεγες σε έναν φίλο σου στην ίδια θέση;».

Μερικές φορές, μια τόσο απλή φράση — «τι ρώτησες το Chat σήμερα;» — μπορεί να λειτουργήσει ως πρόσκληση για σύνδεση. Και να θυμίσει σε ένα παιδί ότι, πέρα από την άμεση απάντηση μιας οθόνης, υπάρχει κι ένας πραγματικός άνθρωπος απέναντί του: διαθέσιμος, παρών και έτοιμος να ακούσει τα δύσκολα, χωρίς φίλτρα.