Η μακροπρόθεσμη επίδραση της ιδιοσυγκρασίας του μωρού

Όταν ο μικρότερος γιος μου ήταν ακόμη βρέφος, τον πήρα μαζί μου σε ένα πάρτι στο νηπιαγωγείο του μεγαλύτερου αδελφού του. Η τάξη ήταν μικρή και γεμάτη μαμάδες, ενώ εμείς προσπαθούσαμε να βοηθήσουμε τις δασκάλες με τους χυμούς και τα σνακ. Τον άφησα για λίγο στο χαλί, ώστε να μπορεί να κινηθεί όσο εγώ τακτοποιούσα.

Και ναι, κινήθηκε – και με το παραπάνω. Σε λίγα λεπτά είχε πιαστεί από μια καρέκλα για να σηκωθεί, μετά με μπουσούλημα έφτασε στην παιδική κουζίνα και άρχισε να βγάζει από τα ντουλάπια τα ψεύτικα τρόφιμα, ένα-ένα, σαν να έκανε «απογραφή» όλου του εξοπλισμού της τάξης.

Κάπου εκεί πρόσεξα ότι μια άλλη μαμά είχε φέρει κι εκείνη μωρό περίπου στην ίδια ηλικία. Η αντίθεση ήταν εντυπωσιακή: ενώ ο δικός μου γιος αναστάτωνε συστηματικά τον χώρο, το δικό της μωρό καθόταν ήρεμο δίπλα της, μασουλώντας ένα παιχνίδι οδοντοφυΐας. Πιάσαμε κουβέντα και –με τρόπο ευγενικό– μου είπε πόσο δραστήριος ήταν ο μικρός. Ανταλλάξαμε πληροφορίες και διαπιστώσαμε ότι τα παιδιά μας είχαν γεννηθεί με διαφορά λίγων ημερών, μάλιστα στα ίδια νοσοκομεία. Είναι πολύ πιθανό να βρισκόμασταν ταυτόχρονα στη μαιευτική κλινική.

Μέχρι να τελειώσει το πάρτι, κατέληξα να τον βάλω στον μάρσιπο, δεμένο στο στήθος μου, για να μπορέσω να βοηθήσω στο συμμάζεμα χωρίς να «ανακαινίσει» και άλλο την τάξη.

Φεύγοντας, ένιωθα ταυτόχρονα εξαντλημένη και γεμάτη απορίες: πώς γίνεται δύο μωρά, γεννημένα σχεδόν την ίδια στιγμή, να είναι τόσο διαφορετικά; Κάπου στο πίσω μέρος του μυαλού μου –εκεί που υπάρχει η γνώση για την ανάπτυξη του παιδιού–ήξερα την απάντηση: ιδιοσυγκρασία.

Το ερώτημα που ακολουθεί, βέβαια, απασχολεί πολλούς νέους γονείς: η ιδιοσυγκρασία που βλέπουμε από τόσο νωρίς προμηνύει κάτι για το πώς θα εξελιχθεί ένα παιδί αργότερα;

Τι εννοούμε όταν μιλάμε για ιδιοσυγκρασία στα μωρά

Αν είστε γονιός έστω και για λίγους μήνες, έχετε ήδη διαπιστώσει ότι η ιδιοσυγκρασία φαίνεται νωρίς. Ακόμη κι αν δεν μπορούν να μιλήσουν, τα βρέφη βρίσκουν τρόπους να δείχνουν τις προτιμήσεις τους: πώς θέλουν να τα κρατάτε, πόση κίνηση αντέχουν, πόση διέγερση τους πέφτει «βαριά» και πότε χρειάζονται ηρεμία.

Και αν έχετε πάνω από ένα παιδί, το πιθανότερο είναι να έχετε ζήσει από πρώτο χέρι πόσο εντυπωσιακά μπορεί να διαφέρουν δύο μωρά μέσα στην ίδια οικογένεια.

Στην έρευνα, η ιδιοσυγκρασία θεωρείται βασικός παράγοντας της ανάπτυξης – γι’ αυτό και εμφανίζεται σε πάρα πολλές μελέτες ως μεταβλητή ενδιαφέροντος. Με τα χρόνια χρησιμοποιήθηκαν πολλά ερωτηματολόγια και παρατηρητικές μέθοδοι, αλλά αρκετές αξιολογήσεις πατούν πάνω σε διαστάσεις που ανέδειξαν οι ερευνητές Thomas και Chess τη δεκαετία του 196. Συνήθως περιλαμβάνουν χαρακτηριστικά όπως:

• Επίπεδο δραστηριότητας: πόση ενέργεια δείχνει το παιδί στην καθημερινότητα.
• Προσέγγιση-απόσυρση: η πρώτη αντίδραση σε ένα νέο περιβάλλον ή πρόσωπο.
• Διάθεση: η γενική τάση προς θετικό ή αρνητικό συναίσθημα.
• Ρυθμικότητα: πόσο προβλέψιμα είναι τα βιολογικά μοτίβα (ύπνος, φαγητό).
• Επιμονή και διάρκεια προσοχής: πόσο «κρατά» σε κάτι δύσκολο ή ενδιαφέρον.
• Προσαρμοστικότητα: πώς ανταποκρίνεται στις αλλαγές ρουτίνας.
• Κατώφλι και ένταση: πόσο εύκολα ενεργοποιείται από ερεθίσματα και πόσο έντονα αντιδρά.
• Αποσπασιμότητα: πόσο εύκολα απομακρύνεται από μια δραστηριότητα.

Με βάση τέτοιες διαστάσεις, οι Thomas και Chess περιέγραψαν τρεις «κλασικές» κατηγορίες: εύκολα, δύσκολα και αργά στη «θέρμανση» (slow to warm up). Στην αρχική τους μελέτη, περίπου το 65% των παιδιών μπορούσε να ενταχθεί σε μία από αυτές τις ομάδες, ενώ για το υπόλοιπο χρησιμοποιήθηκε η κατηγορία «μη ταξινομήσιμο».

Στη συνέχεια, πολλοί ερευνητές τόνισαν κάτι σημαντικό: αυτές οι ετικέτες είναι πιο χρήσιμο να αντιμετωπίζονται ως ένα συνεχές και λιγότερο σαν «κουτάκια». Ένα παιδί σπάνια είναι απόλυτα εύκολο ή απόλυτα δύσκολο—συνήθως βρίσκεται κάπου ανάμεσα.

Πώς εξελίσσονται τα μωρά με «δύσκολη» ιδιοσυγκρασία

Η ερώτηση που ακούγεται πιο συχνά είναι απλή αλλά φορτισμένη: τι γίνεται αργότερα; Η αλήθεια είναι ότι η ανάπτυξη επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες πέρα από την ιδιοσυγκρασία. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν ευρήματα που επαναλαμβάνονται και φωτίζουν το πώς οι πρώιμες τάσεις συνδέονται με την πορεία ενός παιδιού.

Νηπιακή ηλικία: ο ρόλος της ασφαλούς προσκόλλησης

Μια μελέτη που παρακολούθησε παιδιά από τη γέννηση έως τα δύο χρόνια εξέτασε πώς η βρεφική ιδιοσυγκρασία συνδυάζεται με διαφορετικές γονεϊκές προσεγγίσεις. Τα πιο ευερέθιστα βρέφη μπορούσαν να γίνουν κοινωνικά και εξωστρεφή νήπια—υπό μία κρίσιμη προϋπόθεση: την ποιότητα του δεσμού προσκόλλησης με τη μητέρα (ή τον κύριο φροντιστή).

Όταν υπήρχε ασφαλής προσκόλληση, η δυσκολία στη ρύθμιση δεν «σφράγιζε» αρνητικά την πορεία. Αντίθετα, χωρίς ασφαλή προσκόλληση, τα ευερέθιστα βρέφη είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα να συνεχίσουν να δυσκολεύονται στις αλληλεπιδράσεις με ανθρώπους και νέα περιβάλλοντα.

Η εξήγηση που προκύπτει είναι ότι τα μωρά με πιο «εκρηκτική» ιδιοσυγκρασία μπορεί να υπερδιεγείρονται εύκολα. Σε ένα πλαίσιο ασφάλειας, ο φροντιστής λειτουργεί σαν «εξωτερικός ρυθμιστής» που βοηθά το μωρό να οργανώνει το συναίσθημα και την αντίδρασή του, μέχρι να αποκτήσει σταδιακά περισσότερη αυτορρύθμιση.

Πρώιμη σχολική ηλικία: γιατί μετρά η ευαίσθητη γονεϊκότητα

Σε άλλη μελέτη, η ιδιοσυγκρασία στην βρεφική ηλικία συνδέθηκε με την προσαρμογή στην πρώτη δημοτικού. Και πάλι, το μοτίβο ήταν παρόμοιο: τα παιδιά που είχαν πιο δύσκολη ιδιοσυγκρασία ως μωρά μπορούσαν να τα πάνε εξίσου καλά στην πρώτη τάξη, όταν υπήρχε ένας ισχυρός προστατευτικός παράγοντας: θετική, ευαίσθητη γονεϊκότητα.

Ως «καλή» γονεϊκότητα εδώ νοούνται πρακτικές όπως: ανταπόκριση στις ανάγκες του παιδιού, θετική στάση απέναντί του, συναισθηματική στήριξη και ενίσχυση της αυτονομίας του. Για τα πιο αντιδραστικά βρέφη, αυτή η στάση μοιάζει να λειτουργεί σαν «μαξιλάρι» που τα βοηθά να μάθουν να διαχειρίζονται το περιβάλλον τους. Αντίθετα, όταν το περιβάλλον δεν είναι ευαίσθητο, τα παιδιά αυτά τείνουν να δυσκολεύονται περισσότερο στην προσαρμογή.

Δείτε Επίσης

Καλωσορίζοντας τα πρώτα μωρά της άνοιξης, δείτε σε τι ξεχωρίζουν τα παιδιά που γεννιούνται τον Μάρτιο

Εφηβεία: ανασταλμένη ιδιοσυγκρασία και άγχος

Μια ιδιαίτερα εντυπωσιακή διαχρονική μελέτη παρακολούθησε παιδιά από τους 4 μήνες έως την εφηβεία. Εκεί, βρέφη με «ανασταλμένη» ιδιοσυγκρασία—δηλαδή φόβο σε άγνωστες καταστάσεις ή τάση κοινωνικής απόσυρσης—είχαν αυξημένο κίνδυνο για αγχώδη προβλήματα στην εφηβεία. Ωστόσο, και εδώ εμφανίστηκε ένας ισχυρός προστατευτικός παράγοντας: ασφαλής προσκόλληση με τον φροντιστή.

Τι σημαίνουν όλα αυτά στην πράξη για τους γονείς

Το σταθερό συμπέρασμα που αναδεικνύεται είναι ότι οι γονείς έχουν μεγάλη σημασία. Ένα μωρό που κλαίει συχνά, αντιδρά έντονα και επηρεάζεται εύκολα από ερεθίσματα μπορεί να δοκιμάσει την υπομονή, την αντοχή και τα όρια μιας οικογένειας. Είναι απαιτητικό—και σε βάζει να αναρωτιέσαι αν κάνεις κάτι λάθος, ενώ στην πραγματικότητα συχνά πρόκειται για την ιδιοσυγκρασία.

Ταυτόχρονα, αυτή η ευαισθησία δεν σημαίνει μόνο μεγαλύτερη ευαλωτότητα στις δυσκολίες. Σημαίνει και ότι τα παιδιά αυτά μπορεί να είναι πολύ δεκτικά στη ζεστασιά, στη σταθερότητα και στην ανταπόκριση που λαμβάνουν. Η ευαίσθητη, υποστηρικτική στάση δεν «αλλάζει τον χαρακτήρα» του παιδιού—το βοηθά όμως να χτίσει δεξιότητες ρύθμισης και να προσαρμοστεί πιο ομαλά στα επόμενα στάδια.

Δύο μωρά, δύο ιδιοσυγκρασίες, δύο διαδρομές

Θυμάμαι ακόμη εκείνα τα δύο μωρά, γεννημένα με διαφορά λίγων ημερών. Η άλλη μαμά κι εγώ κρατήσαμε επαφή για αρκετό καιρό, τα παιδιά έκαναν playdates και περνούσαν όμορφα. Ο δικός μου μικρός συνέχισε να εξερευνά κάθε χώρο σε κάθε επίσκεψη, με εκείνη τη σκανταλιάρικη περιέργεια που τον χαρακτήριζε. Εκείνη, θυμάμαι, έβγαινε για μεγάλες βόλτες με το παιδί της στο καρότσι. Εγώ, αντίθετα, δυσκολευόμουν να πείσω τον δικό μου να καθίσει ήσυχος στο καρότσι ακόμη και για μικρή απόσταση.

Αυτή είναι η ιστορία της ιδιοσυγκρασίας: δεν υπάρχει ένα «σωστό» παιδί, αλλά διαφορετικά παιδιά με διαφορετικές ανάγκες και διαφορετικές δυνάμεις. Ο ρόλος μας είναι να τις αναγνωρίσουμε και να τις καλλιεργήσουμε. Όπως γράφει η Susan Cain:

Όλοι λάμπουμε, αρκεί ο σωστός φωτισμός.

Και ίσως αυτό να είναι ένα από τα μεγαλύτερα προνόμια της γονεϊκότητας: να βοηθήσουμε το παιδί να βρει πού και πώς λάμπει. Ο γιος μου μπορεί να μην είναι ποτέ ο άνθρωπος που κάθεται ακίνητος ή υπάκουος χωρίς ερωτήσεις. Είναι όμως ατρόμητος, με αυτοπεποίθηση, έξυπνος – και, ναι, παραμένει λίγο σκανταλιάρης.

Αν το μωρό σας μοιάζει «δύσκολο» και κάποιες στιγμές λαχταράτε κρυφά ένα πιο «εύκολο» μωρό, να θυμάστε κάτι απλό: οι δυνάμεις του παιδιού σας θα φανούν. Αν αντέξετε τη φάση της έντασης, κοιτάξετε πέρα από την γκρίνια και δώσετε χρόνο στην ανάπτυξη να κάνει τον κύκλο της, θα δείτε τη μοναδική προσωπικότητα που χτίζεται βήμα-βήμα.