Το «δύσκολο» παιδί σου ίσως είναι απλώς ένας ηγέτης που δεν έχει βρει ακόμα τον ρόλο του (Και γιατί η ανυπακοή μπορεί να σώσει τη ζωή του)

Ανησυχείς ότι το παιδί σου είναι μόνιμα αντιδραστικό; Φοβάσαι για το μέλλον του επειδή αμφισβητεί τους κανόνες; Πάρε μια βαθιά ανάσα. Μια διαφορετική ματιά στην «κακή» συμπεριφορά αποκαλύπτει ότι πίσω από το «όχι» κρύβεται συχνά μια ισχυρή ηθική πυξίδα και ένα λαμπρό μέλλον.

Ας κάνουμε ένα νοητικό πείραμα. Φαντάσου μια τάξη νηπιαγωγείου. Η δασκάλα έχει λείψει για λίγα λεπτά και ξαφνικά χτυπάει ο συναγερμός πυρκαγιάς. Δεν υπάρχει τρόπος να ρωτήσεις κάποιον ενήλικα τι να κάνεις. Τι συμβαίνει;

Οι περισσότεροι από εμάς θα ελπίζαμε ότι κάποιος θα έπαιρνε την πρωτοβουλία να συγκεντρώσει τα παιδιά και να τα βγάλει έξω, στο σημείο συγκέντρωσης. Τώρα, φαντάσου ότι αυτός που παίρνει την πρωτοβουλία δεν είναι ενήλικας, αλλά ένα από τα νήπια. Είναι «σωστό» που έφυγε από την τάξη χωρίς άδεια; Ή μήπως είναι μια πράξη σωτηρίας;

Αυτή η ιστορία δεν είναι τυχαία. Είναι μια ανάμνηση που έχει χαραχτεί στο μυαλό μου από τα δικά μου παιδικά χρόνια. Είχα παραβεί έναν κανόνα για να κάνω αυτό που θεωρούσα λογικό, και κατέληξα να τιμωρηθώ. Ήταν η πρώτη φορά που ένιωσα ότι δεν ήμουν «το καλό παιδί». Η ντροπή ήταν τόσο μεγάλη που δεν μπορούσα καν να πω στους γονείς μου την αλήθεια. Αντ’ αυτού, είπα ένα τεράστιο ψέμα για να δικαιολογήσω γιατί δεν ήθελα να πάω σχολείο την επόμενη μέρα.

Κοιτάζοντας πίσω τώρα, ως ενήλικας και γονιός, αναρωτιέμαι: Γιατί τιμωρούμε το ένστικτο και την κριτική σκέψη στο όνομα της τυφλής υπακοής;

Όταν η υπακοή δεν είναι το ζητούμενο

Μεγαλώσαμε με το μήνυμα ότι «καλό παιδί» είναι αυτό που κάνει ό,τι του λένε. Η υπακοή ήταν το διαβατήριο για την αποδοχή. Φυσικά, το να μαθαίνουμε στα παιδιά να ακολουθούν κανόνες είναι ζωτικής σημασίας για την ασφάλειά τους και την κοινωνική τους ένταξη. Κανείς δεν θέλει ένα παιδί που τρέχει στον δρόμο ή χτυπάει τους άλλους.

Ταυτόχρονα όμως, υπάρχει και η «υγιής ανυπακοή». Είναι η ικανότητα του παιδιού να μιλήσει όταν κάτι δεν του φαίνεται σωστό, να υπερασπιστεί τις αξίες του ή να προστατεύσει κάποιον άλλον, ακόμα κι αν αυτό σημαίνει ότι πρέπει να πάει κόντρα στο ρεύμα ή στην εξουσία. Αυτά τα χαρακτηριστικά, που μας ταλαιπωρούν όταν είναι 5 ετών, είναι ακριβώς τα εργαλεία που θα χρειαστούν ως ενήλικες για να γίνουν ηγέτες, καινοτόμοι και δίκαιοι άνθρωποι.

Γιατί το παιδί μου λέει συνέχεια «Όχι»;

Τα παιδιά λένε «όχι» και σπάνε τους κανόνες για πολλούς λόγους. Είναι μέρος της φυσιολογικής τους ανάπτυξης να διεκδικούν την ανεξαρτησία τους. Συχνά, πίσω από την «κακή» συμπεριφορά κρύβονται:

Αναπτυξιακά άλματα: Κάθε στάδιο φέρνει νέα ανάγκη για αυτοέκφραση.

Δυσκολίες μάθησης ή προσοχής: Παιδιά με ΔΕΠΥ ή αυτισμό μπορεί να δυσκολεύονται να ακολουθήσουν οδηγίες όχι από πείσμα, αλλά από αδυναμία συγκέντρωσης.

Συναισθηματική φόρτιση: Το άγχος, η έλλειψη ύπνου ή αλλαγές στο σπίτι μπορεί να κάνουν ένα παιδί αντιδραστικό.

Ο φόβος του γονιού: «Έχω αποτύχει;»

Στη δουλειά μου με οικογένειες, αλλά και στη δική μου εμπειρία ως μητέρα, έχω δει τον τρόμο στα μάτια των γονιών. Όταν έχεις ένα παιδί με ισχυρή θέληση (το λεγόμενο spirited child), φοβάσαι. Φοβάσαι ότι δεν θα μπορέσει να προσαρμοστεί στην κοινωνία. Φοβάσαι ότι θα γίνει αντικοινωνικό. Φοβάσαι ότι έχεις αποτύχει να του δώσεις σωστές βάσεις.

Είναι εξαντλητικό να παλεύεις για κάθε μικρή εργασία, από το πλύσιμο των δοντιών μέχρι το διάβασμα. Όμως, αυτή η εξάντληση συχνά μας θολώνει την κρίση και δεν μας αφήνει να δούμε τη «μεγάλη εικόνα».

Η ιστορία που άλλαξε τον τρόπο που βλέπω το «δύσκολο» παιδί μου

Όλα άλλαξαν για μένα όταν άρχισα να εφαρμόζω στην οικογένειά μου αυτά που συμβούλευα τους άλλους. Έπρεπε να διευρύνω τον ορισμό της επιτυχίας πέρα από την απλή υπακοή. Έπρεπε να δω τι κάνει το παιδί μου, όχι μόνο τι δεν κάνει.

Θυμάμαι όταν το 10χρονο, «δύσκολο» παιδί μου αποφάσισε να γίνει εθελοντής επιτηρητής στο διάλειμμα του σχολείου, βοηθώντας τα μικρότερα παιδιά στο φαγητό. Μια μέρα, βρέθηκε να προσέχει μια ομάδα παιδιών που ήταν νεοφερμένα στη χώρα, δεν μιλούσαν καλά τη γλώσσα και δυσκολεύονταν με το φαγητό του σχολείου – κάποια μάλιστα έκαναν εμετό από το άγχος.

Το «ανυπάκουο» παιδί μου δεν ακολούθησε τυφλά τις οδηγίες να «τα βάλει σε τάξη». Αντέδρασε. Ζήτησε επίμονα βοήθεια από τους ενήλικες, πήγε κόντρα στους κανονισμούς που έλεγαν «κάνε τη δουλειά σου μόνος σου» και απαίτησε να έρθει κάποιος που μιλούσε τη γλώσσα των μικρών παιδιών για να τα ηρεμήσει.

Οι δάσκαλοι αρχικά αντέδρασαν: «Μα δεν ήθελε να γίνει επιτηρητής; Γιατί δημιουργεί θέμα;». Όμως το παιδί μου ήξερε κάτι που οι ενήλικες αγνοούσαν: Ότι εκείνα τα μικρά παιδιά ήταν τρομαγμένα και χρειάζονταν κατανόηση, όχι απλώς επιτήρηση.

Το μάθημα για εμάς τους γονείς

Εκείνη τη στιγμή κατάλαβα. Η πεισματάρικη φύση του, η άρνησή του να δεχτεί το «έτσι είναι τα πράγματα», ήταν η ίδια δύναμη που το έκανε να υπερασπιστεί τους αδύναμους. Η ανυπακοή του ήταν, στην πραγματικότητα, ηθική ακεραιότητα.

Δεν υπάρχει μαγική λύση. Χρειάζεται υπομονή, ίσως θεραπευτική υποστήριξη αν υπάρχουν θέματα ψυχικής υγείας, και πολλή δουλειά. Αλλά το να βοηθήσουμε τα παιδιά μας να βρουν τη φωνή και τις αξίες τους, ακόμα κι αν αυτό σημαίνει ότι κάποιες φορές θα μας δυσκολέψουν, είναι το μεγαλύτερο δώρο που μπορούμε να τους κάνουμε.

Θέλουμε παιδιά που θα κάνουν ό,τι τους λένε; Ή θέλουμε παιδιά που θα ακολουθούν τους κανόνες, αλλά δεν θα διστάσουν να υψώσουν το ανάστημά τους όταν οι αξίες τους απειλούνται;

Την επόμενη φορά που το παιδί σας θα αντιδράσει έντονα, πάρτε μια ανάσα. Μην δείτε μόνο την αντίσταση. Προσπαθήστε να δείτε τη σπίθα που κρύβεται από πίσω. Ίσως μεγαλώνετε έναν άνθρωπο που θα αλλάξει τον κόσμο προς το καλύτερο – ακριβώς επειδή δεν δέχεται τον κόσμο όπως είναι.